„ქართველებმა და სომხებმა, სომხებმა და აზერბაიჯანელებმა პირისპირ უნდა ვისაუბროთ, რადგან შუამავლებს საკუთარი ინტერესები აქვთ“

2019-04-15 14:00:20
327

სომხეთისა და აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა მინისტრები დღეს ყარაბაღის საკითხზე სასაუბროდ მოსკოვში რუს კოლეგას სერგეი ლავროვს ხვდებიან. თბილისში კი უნიკალური 2–დღიანი კონფერენცია მიმდინარეობს, რომელზეც სომეხი და აზერბაიჯანელი ექსპერტები, პოლიტოლოგები და სამოქალაქო აქტივისტები მრგვალი მაგიდის ფორმატში ორი ქვეყნის ურთიერთობისა და რეგიონის პრობლემატიკაზე ერთობლივად მსჯელობენ. შეხვედრას ორგანიზებას ცნობილ ფონდ  „ბლექ სი თრასთის“ მხარდაჭერით გლობალიზაციისა და რეგიონული თანამშრომლობის ანალიტიკური ცენტრი უწევს.  

როგორც ღონისძიების ორგანიზატორი, ცნობილი პოლიტოლოგი და ექსპერტი სტეფან გრიგორიანი განმარტავს, თბილისი შეხვედრის ადგილად შემთხვევით არ შერჩეულა: არდა იმისა, რომ მას საქართველოს დედაქალაქი ყოველთვის უყვარდა, თბილისი ტრადიციულად ცნობილი იყო მრავალი კულტურისა და ეროვნების ადამიანების გადაკვეთის ადგილად, ტოლერანტობის კერად.

პროექტმა „Пограничная зона“ სტეფან გრიგორიანთან ინტერვიუ ჩაწერა.

 

"აქცენტი" ამ ინტერვიუდან ამონარიდების ქართულ თარგმანს გთავაზობთ:

- მინდა, პირველი კითხვა თავად შეხვედრის ფორმატთან დაკავშირებით დაგისვათ. რა საკითხები განიხილება ამ უნიკალური ფორმატის ფარგლებში, როგორია განხილვის გრადუსი, რამდენად ხერხდება, მშვიდად, ანალიტიკურად ეძიოთ არსებული კონფლიქტების გადაჭრის გზები?

- ხელისუფლების ცვლილების შემდეგ სომხეთში ბევრი რამ იცვლება: არსებობს განსხვავებული ტენდენციები, კარგიც და პრობლემური ნიუანსებიც, თუმცა საერთო ვექტორის კონტურები უკვე გამოკვეთილია. მათ შორისაა სომხეთის ახალი ხელმძღვანელობის, ახალ პრემიერ ნიკოლ ფაშინიანის რიგიინიციატივები ყარაბაღის პრობლემატიკასთან დაკავშირებით. რამდენადაც მესმის, აზერბაიჯანში ეს ინიციატივები პოზიტიურად აღიქვეს. ეს, რა თქმა უნდა, არ ნიშნავს, რომ აზერბაიჯანი ყველაფერს ეთანხმება, თუმცა ბაქოში, როგორც ჩანს, მიხვდნენ, რომ სომხეთის სათავეში მოვიდა ახალი ხელმძღვანელი, რომელიც არ არის დაკავშირებული 1990–იანი წლების მოვლენებთან, შეიარაღებულ კონფლიქტში მონაწილეობა უშუალოდ არ მიუღია, ახლებური ხედვები და მიდგომები გააჩნია...

- მაგრამ ორი ქვეყნის თავდაცვის მინისტრების მიერ ერთმანეთის მიყოლებით გაკეთებული ბოლო განცხადებები, რომელიც ფართოდ განიხილებოდა როგორც ერევანსა და ბაქოში, ისე თბილისში დამოსკოვშიც, საკმაოდ აგრესიული იყო. რამდენად შესაძლებელია ამ ფონზე საუბარი მხარეების მიერ დიალოგის აუცილებლობის აღქმაზე?

- ჩვენ, როგორც ცნობილია, ემოციური ხალხები ვართ, შესაბამისად, მსგავსი ტიპის განცხადებებიც ხშირად ისმის, თუმცა თუ ბოლო განცხადებების ტონალობას კარგად დავაკვირდებით (ვგულისხმობ უპირველესად, აზერბაიჯანის პრეზიდენტისა და სომხეთის პრემიერ–მინისტრის განცხადებებს), იგი აშკარად შეცვლილია: მიუხედავად მათი განცხადებებისა, რომ "შეუძლიათ, საჭიროების შემთხვევაში პრობლემების ძალისმიერი გზით გადაჭრას მიმართონ", მაინც სჭარბობს ხაზი, რომ აუცილებელია, ერთმანეთს მოვუსმინოთ, გავუგოთ, აღვადგინოთ მოლაპარაკებათა პროცესი მინსკის ჯგუფის ფარგლებში.

ამავეზე მეტყველებს ფაქტებიც: როგორც ცნობილია, ყარაბაღ–აზერბაიჯანის შეხების ხაზზე, ასევე აზერბაიჯან–სომხეთის საზღვარზე, განსაკუთრებით მის ჩრდილოეთ მონაკვეთზე ზავის დარღვევის ფაქტების რაოდენობა მკვეთრად შემცირდა... ჩემი აზრით, ეს უპირველესად, უკავშირდება იმას, რომ აზერბაიჯანში ესმით: სომხეთის ახალი ხელმძღვანელობა დიალოგისთვის გარკვეულ შესაძლებლობებს ხსნის. რა თქმა უნდა, გულუბრყვილოები არც ერთ მხარეს არ არიან და სწრაფ შედეგებს არავინ ელის, მაგრამ იმას, რომ ბაქოში ასეთი აღქმა გაჩნდა, პირადად მე ძალიან ვაფასებ.

- მაგრამ მხარეთა პოზიციები კარდინალურად განსხვავებულია და ძირითად საკითხებში ისინი დათმობებზე წასვლისთვის მზადყოფნას ჯერჯერობით არ აჩვენებენ. ამ ვითარებაში როგორ გესახებათ პრობლემის არათუ მოგვარება, არამედ ამ მიმართულებით თუნდაც სვლა? მინსკის ფორმატის ეფექტურობასთან დაკავშირებითაც ხომ  უკმაყოფილება არსებობს...

- ეუთო–ს მინსკის ჯგუფი სადღეისოდ ერთადერთი ფორმატია, სხვა უბრალოდ არ არსებობს, ამიტომაც არ ვფიქრობ, რომ მხარეები მის აუცილებლობას დიდად აყენებდნენ კითხვის ნიშნის ქვეშ, თუმცა კითხვის ნიშნის ქვეშ დგას პრობლემების გადაჭრის ე.წ. მადრიდის 3 პრინციპი და ცნობილი 6 ნაბიჯი. ამ მხრივ, დიახ, გადახედვა შესაძლებელია, რადგან ამას როგორც სომხეთი, ისე აზერბაიჯანი აკრიტიკებენ, ორივე საზოგადოებაში დამოკიდებულება უარყოფითია – სხვადასხვა მიზეზით (პოზიციებში დიამეტრალური განსხვავება არსებობს: ჩვენთან, მაგალითად, იმასაც კი ამბობენ, რომ არცახის [ასე იხსენიებს სომხური მხარე მთიან ყარაბაღს - რედ.] ირგვლივ არსებული ტერიტორიებიც კი არ უნდა დავთმოთ, აზერბაიჯანში კი – იმას, რომ ყარაბაღისთვის არანაირ დამოუკიდებლობაზე საუბარი არ უნდა იყოს), თუმცა მაინც, ძალზე მნიშვნელოვანია, რომ მხარეები თითქოს შეჩერდნენ, ესკალაცია ნაწილობრივ შეჩერებულია, რაც უკვე პოზიტიური ფაქტია. ახლა ახალი შესაძლებლობები იხსნება: ერთის მხრივ, სომხეთის ახალი ხელმძღვანელობის გამო (ნიკოლ ფაშინიანი არ მალავს, რომ სურს დრო ყარაბაღის პრობლემის გასააზრებლად, ვინაიდან ამ თემით დაკავებული არასოდეს ყოფილა, მთელი ცხოვრება სომხეთის შიდა პოლიტიკური საკითხებით იყო დაკავებული), მეორეს მხრივ – იმის გამო, რომ ეს ბაქოშიც აღიქვეს. ის, რომ გარკვეული დიალოგი მაინც დაიწყო, პირადად ჩემი აზრით, ძალიან პოზიტიურია.

სწორედ ამ ფონზე ვმართავთ ჩვენს შეხვედრას თბილისში. შეხვედრაზე ატმოსფერო იმ ცვლილებების შესაბამისია, რომელზეც ზემოთ ვისაუბრე, - არა იმიტომ, რომ ჩვენ ჩვენი განსხვავებული შეხედულებები არ გაგვაჩნია, მაგრამ როდესაც ჩვენი ქვეყნების ხელმძღვანელობებს შორის ურთიერთობები თუნდაც 1–3%-ით რბილდება, ეს ავტომატურად აისახება მსგავს შეხვედრებზეც.

- პირადად თქვენ რაში ხედავთ პრობლების გადაჭრის გზებს, თუნდაც სამომავლოდ?

- ცალსახა და ერთმნიშვნელოვანი პასუხი არ გამაჩნია, რადგან ის, რასაც ჩვენ მადრიდის პრინციპებს ვუწოდებთ, რაც წარმოადგენს გარკვეულ წინადადებებს პრობლემის მოსაგვარებლად (მაგალითად, ყარაბაღის ირგვლივ არსებული ტერიტორიების გათავისუფლება, ყარაბაღის გარკვეული სტატუსი და ა.შ.) და რაც დიდი ხნის განმავლობაში კომპრომისულად აღიქმებოდა, სადღეისოდ ორივე მხარის მიერ უარყოფილია. შესაბამისად, ამ ეტაპზე ძნელი სათქმელია, რაშია გამოსავალი. პირადად ჩემი აზრით, ყველაზე უკეთესი დიალოგის დაწყება, მის ფარგლები ურთიერთნდობის გაძლიერება და სტატუსის საკითხის გარკვეული დროით გაყინვაა. აზერბაიჯანული მხარე ამას ძნელად თუ დასთანხმდება, რადგან სტატუს-ქვოს განმტკიცების პერსპექტივა აშფოთებს, თუმცა პირადად ჩემი აზრით, საბოლოოდ მხარეები მაინც მივლენ იქამდე, რომ სომხეთი აღარ მოახდენს იმ აზრის პედალირებას, რომ აზერბაიჯანმა ეს ტერიტორიები საბოლოოდ დაკარგა, ხოლო აზერბაიჯანი - იმ მოთხოვნის პედალირებას, რომ ეს ტერიტორიები ხვალვე უნდა გათავისუფლდეს... ვფიქრობ, რომ დაიწყება ურთიერთნდობის გაღრმავების პროცესი, რადგან ყველას გვესმის, რომ ნდობის გარეშე კომპრომისებზე საუბარი შეუძლებელია.

- ვისაუბროთ შიდა პოლიტიკაზეც. თითქმის ერთი წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც ფაშინიანი მოვიდა ხელისუფლებაში და თითქმის ნახევარი - გასული წლის 9 დეკემბრის საპარლამენტო არჩევნებიდან, რომელთა შედეგადაც ფაშინიანის გუნდმა საკონსტიტუციო უმრავლესობა მოიპოვა. როგორი განწყობაა ფაშინიანის ხელისუფლების მიმართ სადღეისოდ?       

- სწორედ ეს არის მთავარი საფრთხე ფაშინიანისთვის – მეტისმეტად მაღალი მოლოდინი, რომელიც ჯერ რევოლუციას და შემდეგ ასეთსაარჩევნო შედეგს ახლდა თან: ესოდენ მაღალი მოლოდინის გამართლება შეუძლებელი თუ არა, ძალზედრთულია. ჩემი აზრით, ფაშინიანისთვის მთავარი პრობლემა სადღეისოდ არა ყარაბაღი, არა სოციალური მდგომარეობა, არამედ სწორედ ეს მაღალი მოლოდინია და დაპირებული ცვლილებების სწრაფად და ეფექტურად განხორციელება.  მთელი რიგი პოზიტიური ნაბიჯები მან უდავოდ გადადგა და სომხური საზოგადოება ამას სათანადოდ აფასებს, თუმცა რიგი დაპირებების შესრულება დროში, ცოტა არ იყოს, ჭიანურდება და ეს გარკვეულ იმედგაცრუებას უკვე იწვევს.

ასე, მაგალითად, უდავოდ მიმდინარეობს კორუფციის წინააღმდეგ სელექტიური ბრძოლა, თუმცა ეს საკმარისი არ არის, საჭიროა, ამ ბრძოლამ სისტემური ხასიათი მიიღოს. ამისათვის კი იგივე იუსტიციაში მთელი რიგი სერიოზული ცვლილებებია გასატარებელი, რომელიც ცოტა გაჭიანურდა. მეორე, რაც ხალხის ერთგვარ იმედგაცრუებას იწვევს, ეს არის მსხვილი კომპანიების საგადასახადო ველში მოქცევის მცდელობის გაჭიანურება, რასაც რიგი ობიექტური მიზეზები გააჩნია: ამ მცდელობის განსახორციელებლად, მაგალითად, ათასობით ადამიანის უმუშევრად დატოვება გახდება საჭირო და ხალხი, რომელმაც თავის დროზე ფაშინიანს მხარი დაუჭირა, ამ პერსპეტივას, ცხადია, დიდი სიხარულით ვერ შეხვდება.

ასე, რომ ფაშინიანი რთული ამოცანების წინაშე დგას. ამ ვითარებაში ადრეც არაერთგზის მითქვამს და ახლაც ამ აზრზე ვრჩები: აუცილებელია რიგი საკონსტიტუციო ცვლილებების სწრაფად და ეფექტურად განხორციელება (არა კონსტიტუციის შეცვლა, არამედ კონსტიტუციის შიგნით), უპირველესად - პრემიერის რიგი უფლებამოსილებების გადალოცვა პრეზიდენტისთვის, პარლამენტისთვის. ეს პრობლემატიკა საქართველოსთვის კარგად არის ცნობილი და რამდენადაც ვიცი, ამ პრობლემებს თქვენც აწყდებით.

- როგორია  ვითარება იგივე ადამიანის უფლებების, მედიის თავისუფლების კუთხით?

- აქ ცვლილებები ნამდვილად სახეზეა: ხალხს არათუ ქუჩაში გასვლის, ფაშინიანის მიმართ გარკვეული პროტესტის ღიად და ხისტად დაფიქსირებისაც კი არ ეშინია. აშკარა ძვრებია მედიის თავისუფლების კუთხითაც. ჩვენთან ბევრია პარტიული მედია, მათ შორის - ოპოზიციურიც, რომელიც ფაშინიანს დილიდან საღამომდე ლანძღავს, თუმცა პრობლემები არავის ექმნება, ხოლო სხვადასხვა პარტიების მედიასაშუალებების არსებობა მედიაპლურალიზმს უზრუნველყოფს. უნდა ითქვას, რომ სახელისუფლებო მედიის წელი ნაკლებია. მედიასაშუალებების 2/3 ან ოპოზიციურია, ან დამოუკიდებელი.

- რაც შეეხება საგარეო პოლიტიკას: ბოლო წლის განმავლობაში თითქოს ურთიერთსაწინააღმდეგო ნაბიჯებს ვხედავდით. ერთის მხრივ, სირიაში რუსეთთან ერთად ჰუმანიტარული მისიის გაგზავნა, მეორეს მხრივევროპის, ევროპული ორგანიზაციის მიმართულებით გარკვეულ ნაბიჯებს. შეგვიძლია თუ არა, ვთქვათ, როგორია სომხეთისახალი ხელისუფლების საგარეო პოლიტიკური კურსი?

- პირადად მე მწყობრად ჩამოყალიბებულ საგარეო პოლიტიკურ კურსს ვერ ვხედავ. გვყავს ახალი მთავრობა, ახალი პარლამენტი, ფაშინიანს რომ პარლამენტში 88 დეპუტატი ჰყავს, მათ შორისაც კი განსხვავებული მოსაზრებები არსებობს, აზრთა სხვადასხვაობაა მთავრობაშიც: იგივე ყარაბაღის საკითხში ფაშინიანის მიერ ახალი ინიციატივების გაჟღერების შემდეგ განცხადებით გამოვიდა თავდაცვის მინისტრი და მისი გამოსვლა პრემიერის განცხადებასთან აშკარად კონტრასტში იყო.

ეს ყველაფერი იმაზე მეტყველებს, რომ საბოლოოდ ჩამოყალიბებული საგარეო პოლიტიკური კურსი ახალ ხელისუფლებას ჯერ არ აქვს. მკაფიოდ გაცხადდა, რომ ხელისუფლებას მრავალვექტორული საგარეო პოლიტიკის წარმოება სურს, თუმცა მე მას ჯერ–ჯერობით ვერ ვხედავ. მე ვხედავ პრორუსულ პოლიტიკას, მაგრამ მრავალვექტორულს - ჯერ ვერა, მიუხედავად იმისა, რომ მჯერა, რომ პირადად ფაშინიას მრავალვექტორული პოლიტიკის წარმოება სურს.

კიდევ ერთი რამ, რაც მადარდებს: დიდი იმედი მქონდა, რომ ევროკავშირთან შეთანხმების ფარგლებში წინსვლა უფრო ენერგიული იქნებოდა, თუმცა სადღეისოდ ჩვენ მდორე პროცესს ვხედავთ, თვალს ვადევნებთ ფაშინიანის მხრიდან მოსკოვისთვის სასარგებლო ნაბიჯებს (ასე,მაგალითად, გასულ წელს სომხეთმა ხმა მისცა უკრაინის საწინააღმდეგო რეზოლუციას გაერო-ში), მაგრამ საპირწონედ ვერ ვხედავ საკმარის ნაბიჯებს ევროპისკენ. ამიტომაც მიჩნდება კითხვები. გამოდის, რომ ჩვენი პოლიტიკა არ შეცვლილა?

მე მეტსაც ვიტყოდი: მკაფიო განცდა ყალიბდება, რომ ცოტათი კიდევ უფრო პრორუსული გახდა საგარეო ვექტორი. მაგალითად, სირიის თემა რას ნიშნავდა?

- ეს ჩემთვისაც გაუგებარია. ჩვენი მთავრობა ცდილობს, არგუმენტად ის მოიყვანოს, რომ სირიაში სომხური თემი არსებობს, რომელიც დასაცავია, თუმცა არ დაგიმალავთ, რომ იქ მისიის გაგზავნას არ ვეთანხმები.

თავად ევროპაში, სადაც თქვენ ხშირად გიწევთ ყოფნა, იგივე ევროკავშირში, ამ ყველაფერზე რას ამბობენ?

- იქ იგივე კითხვებს სვამენ, რაც თქვენ დამისვით  – როგორია ახალი ხელისუფლების საგარეო პოლიტიკური კურსი? ცოტა ხნის წინ ვიყავი ვარშავაში, ბრიუსელში, ბერლინში, კიევში, სადაც მსხვილი ევროპული ფორუმები იმართებოდა, ესწრებოდნენ, მათ შორის, ევროპარლამენტარები, ჩინოსნები და ყველა ამ კითხვას სვამს, ყველა ამბობს, რომ ყურადღებით ადევნებს თვალს ჩვენთან მიმდინარე მოვლენებს, აღიარებს, რომ რევოლუცია შინაარსობრივი იყო, თუმცა ახლა ვერ ხედავენ საკმარის პროევოპულ აქცენტებს ხელისუფლების საგარეო პოლიტიკაში.

მწამს, ფაშინიანი მალე მიხვდება, რომ ევროპასთან ბევრად უფრო ეფექტურადაა საჭირო თანამშრომლობა, მაგრამ ის, რომ მას ახალგაზრდა გუნდი ჰყავს, ერთ–ერთი პრობლემაა, მათ შორის ამ მიმართულებითაც. ვგულისხმობ საკადრო საკითხებს. ხშირად ჩვენ ვხედავთ ახალგაზრდა, გამოუცდელ ადამიანებს, რომლებიც უშვებენ შეცდომებს და ხშირად ვხედავთ ასეთ სურათს: ავირჩიეთ მესია და ყველა პრობლემების მოგვარებას ამ მესიას აკისრებს, 3–კაციანი მიტინგის მონაწილეებიც კი პირადად ფაშინიანთან ითხოვენ შეხვედრას... და რატომ? – იმიტომ, რომ ჩვენთან ზე- საპრემიერო სისტემაა: ყველაფრის უფლებამოსილება პრემიერს გააჩნია...

- მაგრამ თავად ფაშინიანმაც ამას მიაჩვია ხალხი...

- მესმის და ჩემი აზრით, ესეც შეცდომაა. მან სწრაფად უნდა გადაულოცოს ფუნქციების ნაწილი პარლამენტს და პრეზიდენტს, რათა შეკავებისა და საპირწონეობის პრინციპებმა იმუშაოს, ჩვენ კი ყოფილი საბჭოთა ლოგიკით მივდივართ: "რაც მეტი უფლებამოსილება აქვს გენერალურ მდივანს, მით უკეთესია". რეალურად, ყველაფერი პირიქითაა. მე დიდი სიმპათიით ვარ გაწყობილი ფაშინიანის მიმართ, მაგრამ ვდარდობ და მსურს, რომ მას ყველაფერი გამოუვიდეს. თბილისში გამომგზავრებამდე ერთ–ერთი ტელეარხით ფაშინიანს მივმართე და შევთავაზე, ყარაბაღის საკითხი გადაულოცოს პრეზიდენტ არმენ სარქისიანს, რომელიც ბრწყინვალე დიპლომატია და კარგად იცნობს ამ პრობლემას; რატომ უნდა იყოს დარტყმის ქვეშ ეროვნული ლიდერი? (ყარაბაღის თემა ხომ ისეთია, რომ რა ნაბიჯიც არ უნდა გადადგა, დარტყმის ქვეშ დგები). ანდა, მაგალითად, მისცენ პრეზიდენტს უშიშროების საბჭო - ვამბობ ამას და აქ მომყავს საქართველოს, ჩეხეთის და ესტონეთის მაგალითები.

- და ბოლოს, მინდა, გკითხოთ საქართველოს და სომხეთის პრემიერმინისტრების ბოლოდროინდელი არაფორმალური შეხვედრების შესახებ. უკვე რამდენჯერმე ვნახეთ ბატონები ფაშინიანი და ბახტაძე არაფორმალურ ვითარებაში. თუ გაქვთ ინფორმაცია, რასთან გვაქვსაქ საქმე და რაზე მეტყველებს, თქვენი აზრით, ეს შეხვედრები,- იმაზე, რომ სომხეთისა და საქართველოს ურთიერთობები უფრო ახლო ხდება?

- უპირველესად, ჩემი აზრით, ეს ძალიან პოზიტიურია, თუნდაც არ ვიცოდეთ ამ შეხვედრების მთავარი დღის წესრიგი. საქართველო ხომ ჩვენი მეზობელი ქვეყანაა, ქართველი ხალხი - ჩვენი მეგობარი და გინდაც განსხვავებული საგარეო ორიენტაცია გვქონდეს, მაინც ჩვენი მოძმე ხალხები ასეთად რჩებიან. შესაბამისად, ის, რომ ჩვენი ქვეყნების პრემიერები ხვდებიან ერთმანეთს, ყველა შემთხვევაში პოზიტიურია.

ვფიქრობ, ამ შეხვედრების მიზეზი ისაა, რომ სომხეთი ევრაზიული კავშირის წევრია, ეს ორგანიზაცია კი არა სომხეთის ეკონომიკის განვითარებისთვის არსებობს, არამედ იმისთვის, რომ მისი წევრი სახელმწიფოები რუსეთს შორს არ გაექცნენ. ანუ, ეს მექანიზმი სომხეთს გარკვეულ ვალდებულებებს აკისრებს, მათ შორის – იმ კუთხითაც, რომ საქართველოსთან ურთიერთობაში ვერ ვახდენდეთ ყველაფერ იმის რეალიზებას, რასაც ვისურვებდით. იგივე საზღვრისპირა მცირე ვაჭრობა ფაქტობრივად მოკვდა სწორედ ამის გამო და ვფიქრობ, იმის გამო, რომ მოსალოდნელია ახალი პრობლემები ევრაზიული კავშირის ფარგლებში (ძალაში შედის თამაშის ახალი წესები), ეს შეხვედრები ტარდება, რათა მახვილი კუთხეები ოდნავ შერბილდეს, გაირკვეს ქართული მხარის რეაქცია ამ ყველაფერზე. ჩვენს ხელისუფლებას ყოველთვის ვეუბნები იმასაც, რომ საქართველო არაფერშია დამნაშავე, მასაც გააჩნია გარკვეული ვალდებულებები, რომელიც ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულებით აქვს ნაკისრი; ვეუბნები, რომ ევრაზიული კავშირის წინაშე ნაკისრი ვალდებულებები სომხეთის ეკონომიკის წინააღმდეგ მუშაობს, რომ ევროკავშირიც არ არის იდეალური, მაგრამ როდესაც შენ მასთან ხელშეკრულებას აფორმებ, იმ მკაცრი პირობების სანაცვლოდ, რომლის შესრულებასაც ეს ორგანიზაცია შენგან ითხოვს, შენ იღებ ნამდვილად არაკორუმპირებულ ბაზარს. ამიტომაცაა, რომ როდესაც ბერლინში, ვარშავაში, ბუქარესტში მიწევს მოხვედრა, იქ ვხვდები ქართულ მაღაზიებს, მაღაზიებში ქართულ პროდუქციას, ანუ საქართველო გასულია ამ ბაზარზე, სომხეთი კი რჩება ძველი – რუსული კორუფციული მოდელის ფარგლებში.

ძალიან მნიშვნელოვანი იყო ნიკოლ ფაშინიანის გზავნილი ყარაბაღის პრობლემასთან დაკავშირებით: სომხეთის და აზერბაიჯანის წარმომადგენლებმა პრობლემის მოგვარება პირისპირ უნდა სცადონო. ჩემი აზრით, ასევე პირისპირ უნდა ვისაუბროთ ქართველებმა და სომხებმა, ასევე სხვებმაც, რადგან შუამავლებს ძალიან ხშირად საკუთარი ინტერესი ამოძრავებთ. არ ვამბობ, რომ შუამავლებს ხელი უნდა ვკრათ, თუმცა ყოველთვის უნდა ვიქონიოთ მხედველობაში, რომ მათ საკუთარი ინტერესი გააჩნიათ და ხანდახან პირისპირაც უნდა დავსხდეთ სასაუბროდ.